نقش سینما در زندگی و هنر صادق هدایت



صادق هدایت به سینمای مدرن علاقه داشت. تأثیر فیلم‌های آوانگارد بر آفرینش ادبی صادق هدایت آشکار است. اما کمتر اثری از این نویسنده به گونه‌ای شایسته و درخور به روی پرده سینما آمده است. به مناسبت یکصدودهمین سالگرد تولد او.

در ایران نیمه اول قرن بیستم،  سینما از مظاهر نمایان نوگرایی شناخته می‌شد. صادق هدایت مانند بسیاری از روشنفکران هم‌نسل خود شیفته‌ی سینما بود.

در دوره‌ای که تولیدات سینمای ایران هنوز در مرحله ابتدایی بود و سینماها آثار سینمای جهان را تنها در سطحی محدود نمایش می‌دادند، ذوق و تربیت سینمایی صادق هدایت در اروپا شکل گرفت.

هدایت پس از پایان دبیرستان در سال ۱۳۰۵ برای تحصیل به اروپا اعزام شد. او پس از اقامتی چندماهه در بلژیک به فرانسه رفت که در آن زمان یگانه پایگاه هنر و ادبیات مدرن به شمار می‌رفت. رشد فکری و بالندگی هنری هدایت تا حد زیادی محصول اقامت چهارساله‌ی او در فرانسه بود.

 

سینمای آوانگارد

زمانی که هدایت در اروپا زندگی می‌کرد، یعنی سالهای ۱۹۲۶ تا ۱۹۳۰ سینما به عنوان مهمترین سرگرمی و تفریح توده‌های مردم در جامعه جا باز کرده بود. سینمای آمریکا با تجهیزات عظیم، دکورهای پرشکوه و ستاره‌های درخشان می‌رفت تا هالیوود را به قطب اصلی سینمای جهان بدل کند؛ اما از گزارش‌ها چنین بر می‌آید که هدایت به این جریان عمده تولید سینمایی توجه زیادی نداشت. او بیشتر به سینمای هنری یا آوانگارد علاقه‌مند بود که باب طبع روشنفکران و تحصیل‌کردگان جامعه بود و برای توده‌های گسترده جذابیت زیادی نداشت.

در اواخر دهه ۱۹۲۰ میلادی، یعنی مقارن با اقامت هدایت در اروپا، "سینمای هنری" زیر نگین دو مکتب پراهمیت بود: اکسپرسیونیسم آلمانی و سوررئالیسم فرانسوی. گواهی‌هایی در دست است که نشان می‌دهد هدایت با این دو جنبش سینمایی به خوبی آشنا بوده است.

از میان آثاری که هدایت بی‌تردید به تماشای آنها رفته است، می‌توان این فیلم‌ها را نام برد: "دانشجوی پراگ" ساخته استلان ری در سال ۱۹۱۳، "گولم" ساخته پل واگنر در سال ۱۹۱۴، "کابینه دکتر کالیگاری" ساخته روبرت وینه در سال ۱۹۱۹، "کالسکه مرگ"، ساخته ویکتور شوستروم در ۱۹۲۰، "مرگ خسته" اثر فریتس لانگ در سال ۱۹۲۱، "نوسفراتو" اثر مورناو محصول سال ۱۹۲۲.

برخی از آشنایان صادق هدایت مانند فرخ غفاری و مصطفی فرزانه گواهی داده‌اند که او تعدادی از فیلم‌های سوررئالیستی را نیز دیده است. هرچند باید به یاد داشت که در دوران شکوفایی سینمای سوررئالیستی یعنی سال‌های دهه ۱۹۳۰ هدایت به ایران برگشته بود.

رگه‌های اکسپرسیونیستی در "بوف کور"

"بوف کور" مهمترین اثر داستانی صادق هدایت را بسیاری از منتقدان اثری سوررئالیستی ارزیابی کرده‌اند. نباید فراموش کرد که آندره برتون، پدر تعمیدی سوررئالیسم، "بوف کور" را سخت ستود و مایه‌ی شهرت جهانی این اثر شد. به راستی هم لحن ناخودآگاه درونی، آشوب ذهنی و فضای رؤیایی یا "اثیری" این داستان سخت تحت تأثیر سوررئالیسم است.

اما در فضای داستان و برخی از عناصر روایتی آن رگه‌های اکسپرسیونیستی دیده می‌شود. یکی از آشکارترین نمودهای این تأثیر در شخصیت "پیرمرد خنزرپنزری" است که در صحنه‌ای کابوس‌وار راوی را با کالسکه به گورستان می‌برد. جدا از این واقعیت که سفر به دنیای مردگان از عناصر آشنا و جذاب سینمای اکسپرسیونیسم بود، دست کم در دو فیلم اکسپرسیونیستی صحنه‌ای مشابه دیده می‌شود، در فیلم‌های "مرگ خسته" و "کالسکه مرگ".

معماری و محیط بیرونی "بوف کور" نیز حال و هوای اکسپرسیونیستی دارد. نخستین بار فرخ غفاری بود که در نوشته‌ای نقدآمیز با اشاره به بخشی از "بوف کور" استدلال کرد که فضای این داستان از سینمای اکسپرسیونیستی تأثیر گرفته است.

«اطراف من یک چشم‌انداز جدید و بی‌مانندی پیدا بود که نه در خواب و نه در بیداری دیده بودم. کوه‌های بریده بریده، درخت‌های عجیب و غریب توسری‌خورده ، نفرین‌زده از دو جانب جاده پیدا بود که از لابلای آن خانه‌های خاکستری‌رنگ به اشکال سه‌گوشه، مکعب و منشور و با پنجره‌های کوتاه و تاریک بدون شیشه دیده می‌شد، این پنجره‌ها به چشم‌های گیج کسی که تب هذیانی داشته باشد شبیه بود. نمی‌دانم دیوارها با خودشان چه داشتند که سرما و برودت را تا قلب انسان انتقال می‌دادند. مثل این بود که هرگز یک موجود زنده نمی‌توانست در این خانه‌ها مسکن داشته باشد، شاید برای سایه موجودات اثیری این خانه‌ها درست شده بود. گویا کالسکه‌چی مرا از جاده مخصوصی و یا از بیراهه می‌برد، بعضی جاها فقط تنه‌های بریده و درخت‌های کج و کوله دور جاده را گرفته بودند و پشت آنها خانه‌های پست و بلند، به شکل‌های هندسی، مخروطی‌، مخروط ناقص با پنجره‌های باریک و کج دیده می‌شد...»

فضای غریب و نامأنوسی که در اینجا توصیف می‌شود، به هیچ مکان خاصی که هدایت دیده باشد، تعلق ندارد؛ اما چنین معماری غریب و بی‌قواره‌ای در چندین فیلم اکسپرسیونیستی سابقه دارد: "کابینه دکتر کالیگاری"، متروپولیس، نوسفراتو و...

تأمل درباره سینما

صادق هدایت در سراسر دهه ۱۳۲۰ خورشیدی در ایران زندگی می‌کرد. او مانند بسیاری از روشنفکران متجدد به تماشای فیلم‌های هنری می‌رفت که بیشتر در وابستگی‌های فرهنگی کشورهای خارجی به نمایش در می‌آمد. دیده می‌شود که او گاه بیش از تماشاگران عادی به سبک و محتوای فیلم‌ها علاقه نشان می‌داد. از او دو نوشته در دست است که از توجه ویژه او به سینما حکایت دارد.

یکی نوشته‌ای نقدگونه است در ستایش فیلمی از تاجیکستان (در اتحاد شوروی سابق) به نام "ملا نصرالدین در بخارا" که بر پایه رمانی انتقادی و فکاهی از لئونید سالاویف ساخته شده که به فارسی نیز ترجمه و منتشر شده است. هدایت این فیلم را در سفر خود به تاجیکستان دیده بود.

مورد دیگر به یکی از قضیه یا "غزیه"های کتاب "وغ وغ ساهاب" برمی‌گردد که هدایت در ۱۳۱۲ با همکاری مسعود فرزاد نوشت و منتشر کرد. در این نوشته‌ی طنزآمیز درمی‌یابیم که اولین نسخه‌ی فیلم سینمایی هنگ کنگ محصول سال ۱۹۳۳، مدت اندکی پس از نمایش جهانی، در تهران نیز به روی پرده رفته و با استقبال زیادی روبرو شده است.

تگ ها:
مطالب مرتبط
رونمایی از عطر لیلا حاتمی در فرانسه |  عکس عطر لیلا حاتمی | عطر مردانه و زنانه  لیلا حاتمی
رونمایی از عطر لیلا حاتمی در فرانسه | عکس عطر لیلا حاتمی | عطر مردانه و زنانه لیلا حاتمی
جزئیات راهیابی نفس به اسکار |  راهیابی فیلم نفس به جشنواره اسکار
جزئیات راهیابی نفس به اسکار | راهیابی فیلم نفس به جشنواره اسکار
فیلم حرف های جالب و تکان دهنده امین حیایی |  فیلم درد دل های امین حیایی (همه مرا تنها گذاشتندحتی همسرم)
فیلم حرف های جالب و تکان دهنده امین حیایی | فیلم درد دل های امین حیایی (همه مرا تنها گذاشتندحتی همسرم)
نظرات